ชุดไทยพระราชนิยม 8 แบบ มีอะไรบ้าง? รู้จักที่มา ลักษณะเด่น และโอกาสสวมใส่

ชุดไทยพระราชนิยม คือเครื่องแต่งกายประจำชาติของสตรีไทย ที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงสร้างสรรค์ขึ้น บทความนี้รวมที่มา ลักษณะเด่น และการเลือกชุดไทยทั้ง 8 แบบให้เหมาะกับโอกาส

ชุดไทยพระราชนิยม คืออะไร

ชุดไทยพระราชนิยมเป็นเครื่องแต่งกายที่ผูกพันกับอัตลักษณ์ความเป็นไทยมากว่าหกทศวรรษ ก่อนจะลงลึกถึงรายละเอียดของแต่ละชุด มาทำความเข้าใจความหมายและที่มาของชื่อกันก่อน

ความหมายของชุดไทยพระราชนิยม

ชุดไทยพระราชนิยม หมายถึง ชุดไทยสำหรับสตรีจำนวน 8 แบบ ที่ได้รับการสร้างสรรค์ขึ้นในปี พ.ศ. 2503 เพื่อใช้เป็นเครื่องแต่งกายประจำชาติของไทย แต่ละชุดมีลักษณะเฉพาะและระดับความเป็นทางการที่แตกต่างกัน ตั้งแต่ชุดลำลองสำหรับโอกาสทั่วไปไปจนถึงชุดพิธีเต็มยศ

ที่มาของชื่อชุดไทยทั้ง 8 แบบ

ชื่อของชุดไทยทั้ง 8 แบบตั้งตามชื่อพระตำหนักและพระที่นั่งสำคัญ ได้แก่ ไทยเรือนต้น ไทยจิตรลดา ไทยอมรินทร์ ไทยบรมพิมาน ไทยดุสิต ไทยจักรี ไทยศิวาลัย และไทยจักรพรรดิ การตั้งชื่อเช่นนี้สะท้อนความเชื่อมโยงระหว่างเครื่องแต่งกายกับมรดกทางสถาปัตยกรรมของชาติ

ประวัติและที่มาของชุดไทยพระราชนิยม

ความเป็นมาของชุดไทยพระราชนิยมเชื่อมโยงกับวิวัฒนาการการแต่งกายของคนไทยที่สืบทอดกันมายาวนาน ก่อนจะได้รับการพัฒนาจนเป็นเครื่องแต่งกายประจำชาติที่ทราบกันในปัจจุบัน

วิวัฒนาการการแต่งกายของไทยกว่า 1,400 ปี

หลักฐานทางประวัติศาสตร์แสดงให้เห็นรูปแบบการนุ่งและการห่มของคนไทยมาแล้วกว่า 1,400 ปี ตั้งแต่สมัยทวารวดี ผ่านสมัยอยุธยา จนถึงต้นรัตนโกสินทร์ ภาพเขียน จิตรกรรมฝาผนัง และศิลปกรรมในแต่ละยุคล้วนเป็นหลักฐานสำคัญที่บอกเล่าวิธีการแต่งกายของคนในสังคมไทย

รูปแบบการแต่งกายเหล่านี้เปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย ทั้งวิธีการนุ่งผ้า การห่มสไบ และการใช้เครื่องประดับ องค์ความรู้ดังกล่าวกลายเป็นฐานข้อมูลสำคัญที่นำมาใช้พัฒนาชุดไทยในภายหลัง

การสร้างสรรค์ชุดไทย 8 แบบ ในปี พ.ศ. 2503

ในปี พ.ศ. 2503 สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ศึกษาค้นคว้าวิวัฒนาการรูปแบบการแต่งกายของสตรีไทยในอดีต เพื่อสร้างสรรค์เครื่องแต่งกายประจำชาติสำหรับใช้ในการเสด็จเยือนประเทศต่าง ๆ ในทวีปยุโรปและอเมริกาอย่างเป็นทางการ

จากการศึกษาค้นคว้าดังกล่าว จึงเกิดเป็นชุดไทยจำนวน 8 แบบ ซึ่งต่อมาได้รับการเผยแพร่ให้สตรีไทยทั่วไปใช้สวมใส่ในโอกาสต่าง ๆ ชุดไทยพระราชนิยมจึงกลายเป็นแบบอย่างเครื่องแต่งกายที่คนไทยนิยมใช้ในงานสำคัญมาจนถึงปัจจุบัน ทั้งงานพระราชพิธี งานพิธีทางศาสนา และงานมงคลสมรส

คำศัพท์เฉพาะของชุดไทยที่ควรรู้

ก่อนจะไปรู้จักชุดไทยแต่ละแบบ การเข้าใจคำศัพท์เฉพาะ เช่น สไบ ซิ่นจีบหน้านาง หรือผ้ายกดิ้น จะช่วยให้เห็นภาพลักษณะของแต่ละชุดได้ชัดเจนขึ้น คำศัพท์เหล่านี้ส่วนใหญ่เป็นชื่อเรียกส่วนประกอบและเทคนิคงานผ้าที่ใช้สืบทอดกันมาช้านาน

ชุดไทยพระราชนิยม 8 แบบ มีอะไรบ้าง

ชุดไทยพระราชนิยมทั้ง 8 แบบ มีลักษณะการตัดเย็บ ชนิดของผ้า และโอกาสในการสวมใส่ที่แตกต่างกัน รายละเอียดของแต่ละชุดมีดังนี้

อ้างอิง: Thai PBS

1. ชุดไทยเรือนต้น

ชุดไทยเรือนต้นตั้งชื่อตามพระตำหนักเรือนต้น ในเขตพระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต เป็นชุดไทยแบบลำลองสำหรับโอกาสที่ไม่เป็นทางการมากนัก ตัวเสื้อเป็นคอกลมตื้น แขนสามส่วน ติดกระดุมหน้าห้าเม็ด ตัดเย็บด้วยผ้าฝ้ายหรือผ้าไหม

ผ้านุ่งเป็นซิ่นป้ายยาวจรดข้อเท้า จะใช้ผ้าลายตามขวางหรือตามยาวก็ได้ โดยสีของเสื้อจะใช้สีเดียวกับริ้วหรือเชิงซิ่น หรือใช้สีตัดกันก็ได้ นิยมสวมเครื่องประดับเพียงเล็กน้อย จึงเหมาะกับงานกึ่งทางการ งานบำเพ็ญกุศล และนิยมใช้เป็นชุดเจ้าสาวในพิธีหมั้นช่วงเช้า

2. ชุดไทยจิตรลดา

ชุดไทยจิตรลดาตั้งชื่อตามพระตำหนักจิตรลดารโหฐาน ในพระราชวังดุสิต เป็นชุดสำหรับงานทางการในเวลากลางวัน ลักษณะโดยรวมคล้ายชุดไทยเรือนต้น แต่คอเสื้อมีขอบตั้งและแขนยาวจรดข้อมือ

ผ้านุ่งเป็นซิ่นไหมยกดอกทั้งตัวหรือยกดอกเฉพาะช่วงเชิง สวมเครื่องประดับตามความเหมาะสม เหมาะสำหรับงานต้อนรับแขกผู้ใหญ่ งานพิธีการทางราชการ และได้รับความนิยมเป็นชุดเจ้าสาวในพิธีสมรสช่วงเช้า

3. ชุดไทยอมรินทร์

ชุดไทยอมรินทร์ตั้งชื่อตามพระที่นั่งอมรินทร์วินิจฉัยมไหยสูรยพิมาน ในพระบรมมหาราชวัง เป็นชุดสำหรับงานพิธีในเวลากลางคืน ลักษณะเสื้อคล้ายชุดไทยจิตรลดา แต่ตัดเย็บด้วยผ้ายกไหมที่มีทองแกมหรือยกทองทั้งตัว

ความงามของชุดไทยอมรินทร์อยู่ที่เนื้อผ้าและเครื่องประดับเป็นหลัก จึงมักสวมเครื่องประดับที่หรูหรากว่าชุดสำหรับงานกลางวัน เหมาะสำหรับงานพิธีสำคัญช่วงค่ำและงานเลี้ยงอาหารค่ำอย่างเป็นทางการ

4. ชุดไทยบรมพิมาน

ชุดไทยบรมพิมานตั้งชื่อตามพระที่นั่งบรมพิมาน ในพระบรมมหาราชวัง เป็นชุดที่ตัวเสื้อและผ้านุ่งตัดเย็บติดกันเป็นชุดเดียว ตัวเสื้อเป็นแขนยาว คอกลมมีขอบตั้ง ตัดเย็บด้วยผ้าไหมทองแกมหรือยกทองทั้งตัว

ผ้านุ่งจีบแล้วคาดด้วยเข็มขัดไทย ให้ภาพลักษณ์ที่สง่างามและเป็นทางการสูง ใช้ได้ทั้งงานพิธีเวลากลางวันและกลางคืน ปัจจุบันนิยมใช้เป็นชุดเจ้าสาวในพิธีรดน้ำสังข์

5. ชุดไทยดุสิต

ชุดไทยดุสิตตั้งชื่อตามพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง เป็นชุดพิธีสำหรับเวลากลางคืนที่ใช้แทนชุดราตรีแบบตะวันตก ตัวเสื้อเป็นแขนกุด คอหน้าและคอหลังคว้านกว้าง ปักประดับด้วยไข่มุก ลูกปัด หรือเลื่อมอย่างประณีต

ตัวเสื้อกับผ้านุ่งจะเย็บติดกันเป็นชุดเดียวหรือแยกชิ้นกันก็ได้ ใช้ผ้ายกไหมหรือผ้ายกทอง เหมาะสำหรับงานพิธีตอนกลางคืนที่กำหนดการแต่งกายเต็มยศ และนิยมใช้เป็นชุดเจ้าสาวในงานเลี้ยงตอนค่ำ

6. ชุดไทยจักรี

ชุดไทยจักรีตั้งชื่อตามพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง เป็นชุดที่มีเอกลักษณ์เด่นตรงตัวเสื้อแขนข้างเดียว อีกข้างห่มสไบเฉียงพาดผ่านท่อนบนลงมาทางด้านหลัง ดูหรูหราและสื่อความเป็นไทยได้อย่างชัดเจน

ผ้านุ่งเป็นซิ่นจีบหน้านาง ตัดเย็บด้วยผ้ายกดิ้นทองหรือดิ้นเงิน เหมาะสำหรับงานพิธีช่วงค่ำและงานมงคลสมรส ปัจจุบันเป็นที่นิยมอย่างมากในฐานะชุดเจ้าสาวสำหรับงานเลี้ยงฉลองตอนค่ำ

7. ชุดไทยศิวาลัย

ชุดไทยศิวาลัยตั้งชื่อตามพระที่นั่งศิวาลัยมหาปราสาท เป็นชุดที่มีลักษณะคล้ายชุดไทยบรมพิมาน แต่มีการห่มสไบเฉียงเหนือไหล่ทับตัวเสื้ออีกชั้น ทำให้ดูวิจิตรและเป็นทางการยิ่งขึ้น

ตัวเสื้อเป็นแขนยาวคอตั้ง ผ้านุ่งเป็นซิ่นไหมยกดิ้น นิยมสวมในงานพิธีสำคัญที่กำหนดการแต่งกายระดับเต็มยศหรือครึ่งยศ ใช้ได้ทั้งเวลากลางวันและกลางคืน

8. ชุดไทยจักรพรรดิ

ชุดไทยจักรพรรดิตั้งชื่อตามพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ในพระบรมมหาราชวัง ถือเป็นชุดที่หรูหราและเป็นทางการที่สุดในบรรดาชุดไทยพระราชนิยมทั้ง 8 แบบ ท่อนบนห่มผ้าสองชั้น ชั้นในเป็นสไบจีบและห่มสะพักทับอีกชั้นหนึ่ง

ผ้านุ่งเป็นซิ่นยกทองจีบหน้านาง คาดเข็มขัดและสวมเครื่องประดับครบชุด ใช้ในงานพระราชพิธีหรืองานพิธีเต็มยศช่วงกลางคืน ปัจจุบันได้รับความนิยมเป็นชุดเจ้าสาวในงานมงคลสมรสที่ต้องการความโอ่อ่า

วิธีเลือกสวมชุดไทยพระราชนิยมให้เหมาะกับโอกาส

การเลือกชุดไทยให้เหมาะสมไม่ซับซ้อนอย่างที่คิด หากเข้าใจหลักการพื้นฐานเรื่องช่วงเวลาของงานและระดับความเป็นทางการ ก็สามารถเลือกชุดได้อย่างมั่นใจ ตามตารางต่อไปนี้

จากตารางจะเห็นว่า ยิ่งชุดใช้ในงานพิธีระดับสูง ตัวชุดก็ยิ่งมีความประณีตและมีส่วนประกอบมากขึ้น การเลือกชุดจึงควรพิจารณาจากช่วงเวลาและระดับความเป็นทางการของงานเป็นหลัก

หลักการเลือกชุดตามโอกาส

• งานช่วงกลางวันที่ไม่เป็นทางการ เช่น งานทำบุญหรืองานของชุมชน เลือกชุดไทยเรือนต้น
• งานทางการช่วงกลางวัน เช่น งานราชการหรือพิธีหมั้น เลือกชุดไทยจิตรลดา
• งานพิธีช่วงกลางคืน เลือกชุดไทยอมรินทร์ ไทยดุสิต หรือไทยจักรี
• งานพิธีระดับสูงหรืองานเต็มยศ เลือกชุดไทยศิวาลัยหรือชุดไทยจักรพรรดิ

มารยาทในการสวมชุดไทย

นอกจากการเลือกแบบชุดแล้ว มารยาทในการสวมใส่ก็สำคัญไม่แพ้กัน ทั้งความสุภาพเรียบร้อยของเครื่องแต่งกาย เครื่องประดับที่พอเหมาะ และท่วงท่าที่สง่างาม ผู้ที่สนใจเรื่องมารยาทในแง่มุมอื่นสามารถอ่านเพิ่มเติมได้ที่บทความ มารยาทไทยมีอะไรบ้าง? รวมหลักมารยาททางสังคมพื้นฐานที่ควรรู้

ชุดไทยพระราชนิยมกับเส้นทางสู่มรดกโลก UNESCO

ชุดไทยพระราชนิยมไม่ได้เป็นเพียงเครื่องแต่งกายประจำชาติเท่านั้น แต่ยังกำลังก้าวสู่การเป็นมรดกทางวัฒนธรรมระดับโลก ผ่านการผลักดันอย่างต่อเนื่องของภาครัฐและประชาชนชาวไทย

จากมรดกของชาติสู่การเสนอชื่อต่อ UNESCO

ประเทศไทยได้ประกาศขึ้นทะเบียนชุดไทยพระราชนิยมเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติเมื่อปี พ.ศ. 2566 ต่อมาได้เสนอข้อมูลต่อ UNESCO เพื่อพิจารณาขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติ ภายใต้ชื่อ “ชุดไทย: ความรู้ งานช่างฝีมือ และแนวปฏิบัติการแต่งกายชุดไทยประจำชาติ” ซึ่งติดตามรายละเอียดได้จาก ฐานข้อมูลมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ

การประชุมคณะกรรมการของ UNESCO ที่จะพิจารณาเรื่องนี้มีกำหนดจัดขึ้นระหว่างวันที่ 30 พฤศจิกายน ถึง 5 ธันวาคม พ.ศ. 2569 ณ เมืองเซี่ยเหมิน สาธารณรัฐประชาชนจีน หากได้รับการขึ้นทะเบียน ชุดไทยจะกลายเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้อีกรายการของไทย ต่อจากสงกรานต์และต้มยำกุ้ง

แคมเปญชวนคนไทยร่วมสวมชุดไทย

เพื่อสนับสนุนการเสนอชื่อครั้งนี้ กระทรวงวัฒนธรรมได้จัดโรดโชว์เผยแพร่ชุดไทยพระราชนิยมทั้ง 8 แบบ ณ 3 มหานครสำคัญของโลก ได้แก่ กรุงเฮก ประเทศเนเธอร์แลนด์ กรุงโตเกียว ประเทศญี่ปุ่น และกรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส พร้อมเชิญชวนคนไทยทั้งในประเทศและต่างประเทศร่วมสวมใส่ชุดไทยตลอดช่วงเวลาหนึ่งเดือนก่อนถึงวันพิจารณา

อ้างอิง: กรมส่งเสริมวัฒนธรรม DCP

บทสรุป

ชุดไทยพระราชนิยมทั้ง 8 แบบ ได้แก่ ไทยเรือนต้น ไทยจิตรลดา ไทยอมรินทร์ ไทยบรมพิมาน ไทยดุสิต ไทยจักรี ไทยศิวาลัย และไทยจักรพรรดิ แต่ละชุดมีลักษณะเฉพาะและเหมาะกับโอกาสต่างกันตั้งแต่งานลำลองจนถึงพิธีเต็มยศ การสวมใส่ชุดไทยอย่างถูกกาลเทศะ คือวิธีง่าย ๆ ที่ทุกคนร่วมอนุรักษ์มรดกของชาติให้คงอยู่สืบไป